Zadelsteek: waarom goede leren tassen met de hand genaaid zijn

Wat is de zadelsteek

De zadelsteek naai je met één draad en twee naalden, aan elk uiteinde één. De gaatjes worden vooraf in het leer gemaakt. Bij elk gaatje steek je eerst de ene naald aan de ene kant door, daarna de tweede in tegengestelde richting door hetzelfde gaatje: de twee draaddelen kruisen elkaar binnen in het leer. Vervolgens trek je beide delen met dezelfde spanning met de hand aan, voordat je naar het volgende gaatje gaat.

Het resultaat is een naad die aan beide kanten vrijwel hetzelfde oogt: een rij licht schuine, strak aangetrokken steken die één doorlopende lijn vormen. Die schuine stand komt door de vorm van de gaatjes en de altijd gelijke volgorde waarin je de naalden doorsteekt. Dat geeft de naad zijn kenmerkende reliëf.

• Knip een draad af van ongeveer vier keer de lengte van de naad die je wilt maken.
• Rijg aan elk uiteinde een naald en zet de draad vast zodat hij niet uit het oog glijdt.
• Steek bij elk gaatje eerst de naald aan dezelfde kant door, dan de tweede, zonder de volgorde ooit om te draaien.
• Trek beide delen even stevig aan en herhaal dat bij het volgende gaatje.
• Werk af met twee of drie steken terug door dezelfde gaatjes, knip dan af en zet de uiteinden vast.

Zadelsteek tegenover machinesteek: waarom een handnaad niet losloopt

Een naaimachine maakt een stiksteek: een bovendraad en een onderdraad grijpen in het midden van het materiaal in elkaar. Dat is snel, regelmatig en voor veel toepassingen sterk genoeg. Maar alle steken hangen af van twee doorlopende draden. Breekt er één, bijvoorbeeld door schuren langs een rand of slijtage bij een hengsel, dan neemt de spanning af en kan de naad geleidelijk over meerdere centimeters loslaten.

Bij de zadelsteek gaan door elk gaatje twee draaddelen die elkaar vastzetten. Breekt er een steek, dan blijven de steken ernaast op hun plaats, omdat elk draaddeel in de volgende gaatjes door het andere wordt vastgeklemd. De schade blijft plaatselijk: een vakman kan een paar steken lostornen en opnieuw naaien zonder de hele naad over te doen.

Dat verschil telt vooral op de plekken die het zwaarst belast worden: bevestigingen van hengsels, zijpanelen, bevestigingen van riempjes en ringen voor de schouderband.

• Machinesteek: twee draden, snel, heel regelmatig, kan als een ketting loslopen als er een draad breekt.
• Zadelsteek: één draad en twee naalden, langzaam, elke steek houdt ook als de steek ernaast breekt.

Gewaxt linnen garen en zadelmakersnaalden

De traditionele draad is gewaxt linnen garen. De was maakt het gladder, laat het beter door het leer glijden, beschermt het tegen vocht en zet de steken vast zodra ze zijn aangetrokken. Veel makers gebruiken ook gevlochten, gewaxt polyestergaren, dat beter bestand is tegen slijtage.

De dikte van de draad moet passen bij het leer en de steekafstand. Een te dikke draad bij een fijne steek overbelast de naad en verzwakt het leer tussen de gaatjes; een te dunne draad valt weg en slijt snel. Voor kleine lederwaren werkt men vaak met draden van ongeveer 0,45 tot 0,65 mm, voor tassen en riemen met iets dikkere.

Zadelmakersnaalden hebben een afgeronde punt: ze snijden niet door het leer of door de draad die er al doorheen zit, maar volgen gewoon het voorgeprikte gaatje. Je gebruikt er twee, identiek aan elkaar.

Steeklengte en steekafstand

De steekafstand, gemeten van gaatje tot gaatje in millimeters, is een van de eerste aanwijzingen voor verfijning en stijl. Hoe korter, hoe fijner de naad en hoe langer het werk duurt; hoe langer, hoe robuuster en zichtbaarder. De naadlijn wordt op een vaste afstand van de rand getrokken, vaak 3 tot 4 mm, met een steekpasser of een groeflijntrekker.

Regelmaat telt net zo zwaar als lengte. Een goede handnaad houdt dezelfde afstand, dezelfde schuine stand en dezelfde spanning van begin tot eind, ook in bochten en hoeken, waar je gereedschap met twee tanden gebruikt om de vorm te volgen.

• Ongeveer 2,5 tot 3 mm: fijne kleine lederwaren, pasjeshouders, horlogebandjes.
• Ongeveer 3 tot 3,5 mm: portemonnees, clutches, tashangers.
• Ongeveer 3,85 tot 4 mm: tassen, riemen, dikkere stukken.
• 5 mm en meer: zadelmakerij, heel dik leer, bewust rustieke naad.

Steekijzers: de gaatjes voorbereiden

Voordat je gaat naaien, maak je de gaatjes. Het meest gebruikte gereedschap is het steekijzer: een rij gelijkmatig verdeelde stalen tanden die je op de getrokken lijn zet en met een hamer inslaat. De platte, schuin geplaatste tanden maken diagonale sleufjes, die de zadelsteek zijn schuine stand geven. Om verder te gaan zet je de eerste tand in het laatst gemaakte gaatje, zodat de afstand perfect gelijk blijft.

De delen die aan elkaar moeten, worden meestal vóór het prikken gelijmd, zodat de gaatjes precies op dezelfde plek door beide lagen gaan.

• Steekijzers: een versie met twee tanden voor bochten, een met vier of zes tanden voor rechte lijnen.
• Hamer van polyurethaan, leer of hout, en een slagondergrond op een harde ondergrond.
• Naaiklem of naaipaard om het werkstuk vast te houden en beide handen vrij te hebben.

Randafwerking: het andere kenmerk van handwerk

Een perfecte naad verliest zijn waarde als de randen ruw blijven. De snijrand is de zichtbare dikte van het leer aan de rand van een onderdeel. Bij een handgemaakte tas wordt die in meerdere stappen bewerkt, die vaak net zo lang duren als het naaien zelf.

Het alternatief is een omgeslagen rand: het leer wordt dunner geschaafd en omgevouwen, zodat er geen snijrand zichtbaar is. In beide gevallen voelt een goede afwerking glad aan, zonder verdikking of barstjes.

• De samengevoegde lagen gelijkmaken met een leermes of schuurpapier.
• De randen afronden met een kantenschaaf.
• Geleidelijk schuren, van grove naar fijne korrel.
• Randverf of randafwerking in dunne lagen aanbrengen, met licht schuren tussen de lagen.
• Gladmaken en polijsten met een houten slicker, een doek of was, tot de rand strak en zijdeglanzend is.

Hoe lang duurt het om een tas met de hand te naaien

De zadelsteek is langzaam. Reken voor een geoefende vakman op een paar seconden per steek: een naad van 50 cm met een steekafstand van 4 mm telt ongeveer 125 steken, dus al een goed half uur naaien voor één enkele lijn, zonder afhechtsteken en voorbereiding. Een beginner werkt meerdere keren langzamer.

Een gestructureerde tas heeft meerdere meters naad. Tel daar het snijden, het dunner schaven van de randen, het lijmen, het aftekenen, het prikken, het aanbrengen van het beslag en de randafwerking bij op, en het maken van een handgenaaide handtas loopt vaak eerder in de tientallen uren dan in enkele uren. Voor de grote tassen van luxehuizen noemt de pers regelmatig zo'n twintig werkuren of meer, door één enkele vakman. Die orde van grootte verklaart op zich al waarom zulke stukken in kleine aantallen worden gemaakt.

Zo herken je een handnaad

Eén kenmerk alleen is niet genoeg, want sommige machines bootsen de schuine stand van de zadelsteek na. Kijk op meerdere plekken, vooral bij hengselbevestigingen, hoeken en naadeinden, waar een machine zijn beperkingen sneller verraadt.

• Steken die allemaal even schuin staan en aan voor- en achterkant vergelijkbaar zichtbaar zijn, als de achterkant bereikbaar is.
• Bij een machinenaad vormt de onderdraad vaak rechte steken, soms in een andere kleur of met een andere spanning.
• Naadeinden: bij een handnaad een paar steken terug door dezelfde gaatjes; bij een machinenaad strak heen-en-weer stikken of geknoopte draden.
• Eerder matte, gewaxte draad die het gaatje goed vult, in plaats van een dunne, glanzende draad die in het leer is weggezakt.
• Schuine, sleufvormige gaatjes op regelmatige afstand, in plaats van kleine, ronde gaatjes heel dicht op elkaar.

De zadelsteek leren met een leerbewerkingspakket

De beste manier om de waarde van een handnaad te begrijpen, is er zelf een te maken. Een doe-het-zelfpakket voor leerbewerking bevat meestal op maat gesneden, vaak al voorgeprikte leren delen, gewaxte draad, naalden en een stapsgewijze handleiding. Omdat de gaatjes al klaar zijn, focus je op de handeling: de volgorde van de naalden, de spanning, de afhechtsteken.

Voor een eerste stuk, zoals een pasjeshouder of een tashanger, ben je meestal een paar uur bezig, afwerking inbegrepen. Je voelt al snel het verschil tussen een te strak aangetrokken steek, die in het leer snijdt, en een regelmatige steek die mooi op het oppervlak ligt. Na twee of drie projecten wordt je naad regelmatig en kun je aan grotere stukken beginnen.

Onze naaipakketten vind je in de collectie leerbewerkingspakketten (/collections/kits-maroquinerie), om thuis een leren item met de zadelsteek te maken.

• Werk zittend, met het werkstuk vastgezet in een naaiklem en beide handen vrij.
• Let bij de eerste steken op de volgorde van de naalden: de meest gemaakte fout is die omdraaien.